३० असोज, बारा। नवरात्रको छैटौँ दिन अर्थात् आश्विन शुक्ल षष्ठीका दिन नवदुर्गामध्येकी छैटौँ रूप देवी कात्यायनीको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरिन्छ। वैदिक सनातनी परम्पराअनुसार असोज २५ गते घटस्थापना गरी जौको जमरा राखिएसँगै सुरु भएको नवरात्रमा हरेक दिन दुर्गाका विभिन्न स्वरूपहरूको आराधना गर्ने क्रममा आज कात्यायनी देवीको पूजा गरिँदैछ। यस अवसरमा देशभरका दशैँ घर, पूजा कोठा तथा विभिन्न शक्तिपीठहरूमा बिहानैदेखि भक्तजनहरूको घुइँचो लागेको छ।

पौराणिक मान्यता अनुसार महर्षि कात्यायनले भगवती पराम्बालाई पुत्रीका रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेका थिए। उनको तपस्याबाट प्रसन्न भई देवीले पुत्रीका रूपमा अवतार लिएकाले यिनको नाम कात्यायनी रहन गएको हो। अर्को प्रसङ्ग अनुसार महिषासुर जस्तो अत्याचारी दैत्यको वध गर्न ब्रह्मा, विष्णु र महेशको सामूहिक तेजबाट प्रकट भएकी यी देवीलाई सर्वप्रथम कात्यायन ऋषिले पूजा गरेका थिए। त्यसैले देवी कात्यायनीलाई साहस, पराक्रम र न्यायको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

चार हात भएकी, सिंहमा सवार र हातमा खड्ग तथा कमलको फूल धारण गरेकी कात्यायनी देवीको उपासना गर्नाले रोग, शोक, भय र शत्रुबाट मुक्ति मिल्ने धार्मिक विश्वास छ। द्वापर युगमा ब्रजका गोपिनीहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई पतिका रूपमा पाउन यिनकै आराधना गरेकाले विवाहमा आउने बाधा-अड्चन हटाउन र सुयोग्य जीवनसाथी प्राप्त गर्न पनि यिनको पूजा फलदायी मानिन्छ। पूजाका क्रममा देवीलाई विशेष गरी मह (Honey) अर्पण गर्ने परम्परा छ।

आजका दिन काठमाण्डौ उपत्यकाका गुह्येश्वरी, मैतीदेवी, नक्साल भगवती, शोभाभगवती, भद्रकाली, बगलामुखी लगायतका मन्दिरहरूमा श्रद्धालुको ठूलो भीड लागेको छ। त्यसैगरी काठमाण्डौ बाहिरका पलाञ्चोक भगवती, मनकामना, गढीमाई, छिन्नमस्ता, पाथीभरा, बागलुङ कालिका, विन्ध्यवासिनी र बडीमालिका जस्ता प्रसिद्ध शक्तिपीठहरूमा पनि बिहानैदेखि पूजा–आराधना र दर्शन गर्ने भक्तजनहरूको बाक्लो उपस्थिति रहेको छ।